AI-geletterdheid is verplicht: praktisch stappenplan voor jouw organisatie

Sinds 2 februari 2025 is AI-geletterdheid verplicht. Artikel 4 van de EU AI Act zegt het zo: organisaties die AI-systemen inzetten moeten ervoor zorgen dat hun personeel "over een toereikend niveau van AI-geletterdheid beschikt."

Klinkt helder. Maar wat betekent het in de praktijk? Hoeveel training is "toereikend"? Welke medewerkers vallen eronder? En wat gebeurt er als je niets doet?

De meeste organisaties doen er een van twee dingen mee: negeren ("we wachten wel tot er gehandhaafd wordt") of overdrijven ("iedereen moet een AI-cursus van twee dagen volgen"). Geen van beide klopt. Hier is wat je wel kunt doen.

Update, juni 2026: in het pakket Digital Omnibus stelt de Europese Commissie voor om artikel 4 te verzachten, van het garanderen van een toereikend niveau naar het "ondersteunen" van AI-geletterdheid (een inspanningsverplichting). Belangrijk: dit is een voorstel uit eind 2025 dat op het moment van schrijven de wetgevingsprocedure nog niet helemaal heeft doorlopen. Reken er dus nog niet op als vaststaand recht; de huidige, striktere formulering van artikel 4 geldt gewoon. Goed om te weten: artikel 4 kent sowieso geen eigen boete, de zwaarste eisen voor hoog-risico AI schuiven via hetzelfde voorstel naar verwachting door richting eind 2027, en 2 augustus 2026 blijft de datum voor de transparantieverplichtingen (artikel 50).

Wat de wet precies zegt

Artikel 4 van de AI Act is kort en breed. Het verplicht "aanbieders en gebruiksverantwoordelijken" van AI-systemen om maatregelen te nemen die ervoor zorgen dat hun personeel en betrokken personen "een toereikend niveau van AI-geletterdheid" hebben.

Drie punten die je moet kennen:

1. Het geldt voor iedereen die AI gebruikt, niet alleen voor AI-bedrijven. Gebruiken jouw medewerkers Microsoft Copilot, ChatGPT of een andere AI-tool, dan ben je een "gebruiksverantwoordelijke." Dat is vrijwel elke organisatie in Nederland.

2. Het geldt ook voor ingehuurde mensen. Artikel 4 noemt expliciet niet alleen je eigen personeel, maar ook andere personen die namens jouw organisatie met AI-systemen werken. Een ingehuurde consultant of contractant die AI inzet voor jouw werk valt er dus ook onder.

3. "Toereikend" hangt af van de context. De wet zegt dat je rekening moet houden met de technische kennis, ervaring, opleiding en context van de betrokken personen. Een developer die AI-modellen inbouwt heeft een ander kennisniveau nodig dan een administratief medewerker die Copilot gebruikt.

4. Er staat geen specifieke training voorgeschreven. De wet zegt niet: "iedereen moet een cursus van X uur volgen." Je hebt de vrijheid om zelf te bepalen hoe je het invult, zolang je kunt aantonen dat je het serieus neemt.

Wat "toereikend" betekent per rol

Dit is waar de meeste organisaties vastlopen. Mijn aanbeveling: maak drie niveaus.

Niveau 1: Basisgebruikers

Wie: iedereen die AI-tools zoals Copilot of ChatGPT gebruikt voor dagelijkse taken.

Wat ze moeten weten:

• Wat AI wel en niet kan (en waarom het soms onzin uitkraamt)
• Welke data je wel en niet mag invoeren
• Hoe je AI-output controleert op fouten
• Het AI-beleid van je organisatie

Voor deze groep heb ik een gratis academy gemaakt met korte e-learnings over precies deze onderwerpen. Goede startmodules: Wat is AI, Praktisch werken met AI en Verantwoord AI.

Niveau 2: Beslissers

Wie: managers, teamleiders, inkopers die beslissingen nemen over AI-inzet.

Wat ze moeten weten:

• Alles van niveau 1
• De basisprincipes van de EU AI Act
• Hoe je de risico's van AI-inzet inschat
• Wanneer je een DPIA nodig hebt
• Privacy- en ethische overwegingen

De modules AI in jouw organisatie en Verantwoord AI dekken hiervan een deel af.

Niveau 3: Specialisten

Wie: IT, data scientists, developers, AI-projectleiders.

Wat ze moeten weten:

• Alles van niveau 1 en 2
• Technische werking van AI-modellen
• Risicoclassificatie onder de AI Act
• Conformiteits- en documentatie-eisen
• Data governance en modelvalidatie

Voor deze groep is er de module AI voor developers, die dieper ingaat op de technische kant.

Stappenplan: AI-geletterdheid regelen in 6 stappen

Stap 1: Inventariseer welke AI er gebruikt wordt

Klinkt simpel, maar de meeste organisaties weten dit niet precies. Stuur een korte enquête rond: "Welke AI-tools gebruik je op het werk?" De antwoorden vallen vaak tegen.

Vergeet niet:

• AI die ingebouwd zit in bestaande software (Copilot in Office, AI in je CRM)
• AI die medewerkers op eigen initiatief gebruiken (ChatGPT, Claude, Gemini)
• AI in geautomatiseerde processen (chatbots, geautomatiseerde besluitvorming)

Stap 2: Bepaal wie welk niveau nodig heeft

Gebruik de drie niveaus hierboven. In de praktijk vallen de meeste medewerkers onder niveau 1, een kleiner aantal onder niveau 2, en een handvol onder niveau 3.

Stap 3: Kies een aanpak per niveau

Opties per niveau:

Niveau 1 (basisgebruikers):

• De gratis academy als laagdrempelige basis: korte e-learnings die medewerkers in eigen tempo kunnen doorlopen
• Aangevuld met een interne oefensessie waarin mensen zelf met de tools werken
• De eindtoets met certificaat als afronding, zodat je per medewerker iets kunt laten zien

Niveau 2 (beslissers):

• Gerichte sessie met focus op beleid en risico's
• Aangevuld met de academy-modules over verantwoord AI en AI in je organisatie en de resources op de AI-geletterdheid pagina

Niveau 3 (specialisten):

• De module AI voor developers als basis
• Verdieping via een interne of externe training, en eventueel een AI-specifiek privacy- of compliancetraject

Stap 4: Voer het uit

De grootste fout is het uitstellen tot je een "perfect" programma hebt. Begin met niveau 1 voor je grootste gebruikersgroep. Daar zit het hoogste risico: veel mensen die dagelijks AI gebruiken zonder goed te weten wat ze doen.

Tips uit de praktijk:

• Maak het doelgroepgericht. Een HR-team wil voorbeelden uit HR, niet uit IT. Controllers willen financiele scenario's zien. Generieke trainingen werken minder goed.
• Laat mensen zelf oefenen. Presentaties over AI zijn minder effectief dan mensen daadwerkelijk laten werken met de tools. Hands-on is essentieel.
• Betrek een collega uit het team. De beste trainingen maak ik samen met iemand uit het team zelf. Dat zorgt voor herkenbare voorbeelden en peer learning.

Stap 5: Documenteer wat je doet

Dit is belangrijk voor compliance. Leg vast:

• Welke trainingen, e-learnings of sessies je hebt aangeboden
• Wie heeft deelgenomen (een afgeronde eindtoets met certificaat is hier handig bewijs voor)
• Welk materiaal is gebruikt
• Wanneer het heeft plaatsgevonden

Je hoeft geen dik rapport te schrijven. Een eenvoudig logboek is genoeg.

Stap 6: Plan herhaling

AI verandert snel. Wat je vandaag leert over ChatGPT is over een halfjaar deels verouderd. Plan minstens jaarlijks een update-moment, en bij grote veranderingen (nieuwe tool, nieuw beleid) een extra ronde.

Wat als je niets doet?

Hier gaat veel mis in de berichtgeving, dus even precies. Op artikel 4 zelf staat geen aparte boete: de AI Act koppelt er geen directe sanctie aan als je je geletterdheidsplicht niet invult.

Dat betekent niet dat het vrijblijvend is. De bredere AI Act kent boetes die voor de zwaarste overtredingen kunnen oplopen tot 35 miljoen euro of 7% van de wereldwijde jaaromzet. En belangrijker voor de meeste organisaties: bij een incident (een datalek door onzorgvuldig AI-gebruik, discriminatie door geautomatiseerde besluitvorming) telt mee of je je geletterdheidsplicht serieus hebt genomen. Kun je dan niets laten zien, dan sta je zwakker.

De AI Act wordt gehandhaafd door nationale toezichthouders. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) gaat niet morgen op de stoep staan om je sessies te controleren. Maar wachten tot er gehandhaafd wordt is geen plan.

Veelgemaakte fouten

"We sturen iedereen naar dezelfde cursus." Een maat past niet iedereen. De office manager heeft andere kennis nodig dan de IT-architect.

"We kopen een e-learning en we zijn klaar." E-learning is een goed startpunt, maar zonder hands-on oefening beklijft het niet. Combineer het altijd met praktijksessies.

"AI-geletterdheid is een IT-ding." Nee. Het is een organisatiebreed thema. HR, management, juridisch, allemaal betrokken.

"We wachten tot er meer duidelijkheid is." De verplichting geldt al sinds 2 februari 2025. Perfect is de vijand van goed. Begin nu, verfijn later.

Aan de slag

De laagdrempeligste eerste stap is de gratis academy: korte e-learnings over AI-geletterdheid die je medewerkers in eigen tempo kunnen doorlopen, met een eindtoets en certificaat als bewijs. Wil je weten in welke risicocategorie jouw AI-toepassingen vallen, gebruik dan de EU AI Act Checker.

Heb je hulp nodig bij een geletterdheidsprogramma dat past bij jouw rollen en sector? Ik maak maatwerk e-learnings en trainingen op maat voor organisaties, doelgroepgericht en met ruimte om zelf te oefenen. Neem gerust contact op.